Kada novac ode, ostane arhitektura: Prenamena bankarskih palata u Beogradu
Kako su monumentalne bankarske zgrade 20. veka prenamenjene u muzeje, kulturne institucije, hotele i poslovne prostore, uz očuvane tragove svoje izvorne funkcije.
Zgrade banaka i štedionica izgrađene pre Drugog svetskog rata odlikovale su se izrazitom monumentalnošću, ali i jasno organizovanom, funkcionalnom unutrašnjom strukturom. Nakon promena vlasničkih struktura i gašenja gotovo svih državnih i privatnih novčanih zavoda, mnoge od ovih palata doživele su prenamenu. Neke ubrzo nakon ratnih razaranja, dok su neke sačekale kraj 20. veka ili koju deceniju u 21. veku.
Najveći broj njih su posle Rata pretvarane u pošte, državne banke ili poslovnice SDK (Služba društvenog knjigovodstva), dok su neke prenamenovane u objekte kulture i umetnosti, a treće u savremene poslovne i ugostiteljske objekte. O istorijatu ovih transformacija se malo zna, a prolaznici mogu tek nešto da naslute po sačuvanim natpisima na pročeljima zgrada. Možda je bolje predstaviti ih tipološki (po novoj funkciji), nego koji redosledom su građene i prenamenovane.
Pročitajte još na Gradnja.rs:
Muzeji i galerije
Nakon Drugog svetskog rata, pitanje statusa kulture se nije dovodilo u pitanje, pa je nova vlast već 1948. godine Narodni muzej uselila u upravnu zgradu nekadašnje Državne hipotekarne banke na Trgu Republike (arh. Nikola Nestorović i Andra Stevanović, dogradnja arh. Vojin Petrović), gde se i danas nalazi.
Ako se malo bolje pogleda glavni atrijum muzeja, primećuje se nekadašnja struktura šalter sale Državne hipotekarne banke. Iako je zgrada doživela nekoliko rekonstrukcija u 20. i 21. veku, enterijer nikada nije prekomponovan po savremenim rešenjima arhitekata prof. Milana Rakočevića iz 2007. ili prof. Vladimira Lojanice iz 2010. godine, pa su obrisi nekadašnjeg novčanog zavoda i dalje primetni.
Zgrada je neko vreme posle rata bila sedište UDB-e, ali se u prostor ovog monumentalnog zdanja vremenom uselilo nekoliko institucija.
Slično se dogodilo sa zgradom Privilegovane Agrarne banke na Trgu Nikole Pašića 11 (arh. Petar i Branko Krstić), čija zgrada je neko vreme posle Drugog svetskog rata bila sedište UDB-e (Unutrašnja državna bezbednost), ali se u prostor ovog monumentalnog zdanja vremenom uselilo nekoliko institucija.
I dok su kancelarije na spratovima zauzeli Ministarstvo kulture, Institut za savremenu istoriju Srbije, Institut za noviju istoriju Srbije i Muzej žrtava genocida, prizemlje pripalo je Istorijskom muzeju Srbije.
Iako su bočne kancelarije u prizemlju porušene i formiran celoviti ophodni izložbeni prostor, ponovo se mogu prepoznati ulazni hol i nekadašnja šalter sala, gde se i sada nalazi postavka Istorijskog muzeja Srbije.
Šalter sala Prve hrvatske štedionice pretvorena je u glavni izložbeni prostor, dok su kancelarije bankarskih činovnika na spratu dobile dvojaku ulogu.
Treći objekat koji je takođe pretvoren u izložbeni prostor, ovaj put privatne kolekcije Zepter muzeja, bila je zgrada nekadašnje Prve hrvatske štedionice u Knez Mihajlovoj ulici 42 (arh. Dionis Sunko). Osnovan je 20210. godine kao prvi privatni umetnički muzej i useljen u navedeni objekat, koji je za te potrebe bio posebno rekonstruisan.
Ponovo, šalter sala je pretvorena u glavni izložbeni prostor, dok su kancelarije bankarskih činovnika na spratu dobile dvojaku ulogu – jedan deo za stalnu izložbenu postavku, a drugi deo za upravne prostorije kustosa. Podrum, u kojem su se nalazili sefovi, takođe je pretvoren u izložbeni prostor.
Ugostiteljski objekti
Iako nije izgrađena u međuratnom periodu, već početkom 20. veka, zgrada Beogradske zadruge (arh. Nikola Nestorović i Andra Stevanović) takođe se našla na ovom spisku, zbog funkcije koju je nekada imala i zbog tretmana u rekonstrukciji koji je dobila pre desetak godina.
Izgrađena u periodu od 1905 do 1907. godine, po svojoj monumentalnoj istorističko-dekorativističkoj arhitekturi i otmenom enterijeru, poslužila je kao uzor za mnoge banke i štedionice međuratnog Beograda.
Prilikom restauracije zgrade, vodilo se računa da se zidna i plafonska štuko dekoracije vrati u formu najpribližniju izvornoj.
Na mestu nekadašnje prostrane šalter sale je sada glavni prostor za prezentaciju arhitektonsko-urbanističkog projekta Belgrade Waterfront, u kojem su zadržani stari sefovi, ali nažalost nisu ostavljene, možda u nekoj izložbeno-muzejskoj formi, staklene pregrade sa šaltera, koje su izvedene u detaljnoj gravuri.
Enterijer nekadašnje konferencijske sale odlično je adaptiran u restoran Salon 1905. Prilikom restauracije zgrade, vodilo se računa da se zidna i plafonska štuko dekoracije vrati u formu najpribližniju izvornoj, što se može reći i sa skulptoralnim motivima i određenim komadima rasvete.
Struktura prostora je posle rata bila uveliko izmenjena, a nisu sačuvane fotografije i originalni crteži koji bi pomogli u eventualnoj restauraciji.
Prekoputa Narodnog muzeja, u Kolarčevoj ulici 1, nalazi se Hotel Centar No. 1, ali gotovo niko i ne zna da je ta zgrada pripada nekadašnjoj Jugoslovenskoj banci (arh. Mateja Bleh), izgrađenoj sredinom dvadesetih godina prošlog veka.
U sećanjima mnogih Beograđana je ostalo da se tu nalazilo sedište firme Jugoexport, ali nažalost, ne postoji ni jedan detalj u enterijeru koji bi ukazao da je veći lokal u prizemlju bio namenjen šalter sali, a da je prostor sadašnjeg hotelskog restorana bio namenjen kancelarijama bankarskih činovnika.
Struktura prostora je posle rata bila uveliko izmenjena, a nisu sačuvane fotografije i originalni crteži koji bi pomogli u eventualnoj restauraciji.
Poslovni prostor – Brankov biznis centar
Zgrada Beogradske opštinske štedionice na Zelenom vencu 8 , tj. njena susedna parcela, poseduju bogatu istoriju, prepunu neplaniranih preokreta. Autor ove zgrade, arhitekta Josif Najman, bio je na stručnom usavršavanju u francuskoj, upravo na projektovanju bankarskih zgrada.
Nakon povratka u Kraljevinu Jugoslaviju, jedan od prvih poslova bilo je projektovanje upravne zgrade Beogradske opštinske štedionice, izgrađene 1936. godine, koju je arhitekta zamislio u svedenom ar deko maniru.
Za projektanta je angažovan arhitekta Dragomir Petković, koji je ponudio monumentalno rešenje, sa elementima tada uveliko prisutne totalitarne arhitekture.
Međutim, kako je ovo bio treći po snazi državni novčani zavod, uprava banke je ubrzo shvatila da je izgrađeni objekat postao isuviše mali za uvećan broj klijenata, pa odlučuje da kupi susednu parcelu, na uglu ulica Brankove i Carice Milice i na njoj izgradi novi upravni objekat.
Za projektanta je angažovan arhitekta Dragomir Petković, koji je ponudio monumentalno rešenje, sa elementima tada uveliko prisutne totalitarne arhitekture. Stari objekat je bio predviđen da se zadrži, ali kao krilo novog objekta i obložen u istovetno fasadno platno.
Međutim, kako je objekat bio planiran za izvođenje tokom 1941. godine, početak Drugog svetskog rata je zaustavio izgradnju, pa je parcela ostala upražnjena sve do dolaska novih vlasnika.
Objekat je u vreme izgradnje 1957. godine predstavljao jedan od najuspešnijih prostornih, tehničkih i likovnih repera posleratnog Beograda.
Nakon Drugog svetskog rata, parcela dolazi u posed firme Energoprojekt, koja odlučuje da na toj lokaciji izgradi svoju poslovnicu. Posao projektovanja zgrade biva poveren arhitekti Milici Šterić, koja veoma vešto daje rešenje za relativno skučenu parcelu, čiji urbanistički uslovi su predviđali tipičnu uglovnicu povezanu sa susednim objektima.
Milica razbija objekat u tri trakta, pri čemu centralni uvlači kao unutra i razvija kao slobodnu formu nebodera, dok bočne zadržava u gabaritima okolnih objekata. Ako se uzme u obzir i primena misovske modularne fasade od čelika i stakla, ovaj objekat je u vreme izgradnje 1957. godine predstavljao jedan od najuspešnijih prostornih, tehničkih i likovnih repera posleratnog Beograda, za koji arhitekta Milica Šterić 1961. godine dobija Sedmojulsku nagradu.
Nakon izgradnje nove upravne zgrade Energoprojekta na Novom Beogradu, u objekat na Zelenom vencu se useljava, igrom sudbine, Beobanka i tu ostaje sve do početka 2000-ih godina. Nakon odlaska u stečaj ovog državnog bankarskog giganta, kompleks biva privatizovan i ispražnjen, a možda čitavu deceniju i ogoljen do armirano-betonske konstrukcije.
Centralni trakt biva tretiran u maniru Šterićkinog izraza, pa biva zamišljen kao prozračna forma nebodera sa staklenom zid-zavesom u retro maniru.
Nakon dolaska novog investitora, kompanije Astoria Properties, započinje se sa temeljnom rekonstrukcijom kompleksa, ovaj put sa dva trakta kao zajedničkom celinom. Ovaj projekat biva poveren birou Folić Architects, koji poštujući nekoliko istorijsko-arhitektonskih faktora, daje kompoziciji jedno potpuno novo rešenje.
Centralni trakt biva tretiran u maniru Šterićkinog izraza, pa biva zamišljen kao prozračna forma nebodera sa staklenom zid-zavesom u retro maniru, dok niži frontalni objekat biva tretiran kao aneks izveden u nešto masivnijem izrazu sa posebno profilisanim otvorima.
Naravno, zadržan je pristupni plato, koji je projektovala Milica Šterić, a krov nebodera dobija vrtnu celinu sa pogledom na gradsko okruženje.
Kompozicija je time dobila jedan likovni kontrast, gde aneks daje istorističku stabilnost uklapanja sa starom zgradom Beogradske opštinske štedionice, a stakleni neboder naglašava lepršavu vertikalnost, čime je objekat postao stari-novi vizuelni reper centra Beograda.
Naravno, zadržan je pristupni plato, koji je projektovala Milica Šterić, a krov nebodera dobija vrtnu celinu sa pogledom na gradsko okruženje. Pored arhitektonsko-urbanističkih zahteva, kompleks je morao da ispuni i zahteve „zelene gradnje“, koji podrazumevaju što veću prirodnu osunčanost i optimizaciju u potrošnji energije.
Izložbeni i naučno-istraživački centar – Palata nauke
Možda i najoriginalnija rekonstrukcija, tj. prenamena međuratne banke, ponela je zgrada nekadašnje Jadransko-podunavske banke (arh. Avgust Rajnfels iz frankfurtskog biroa Filipa Holcmana), koja je na kraju postala Palata nauke.
Zgrada je projektovana i izvedena u periodu između 1922. i 1925. godine i predstavlja jednu od najoriginalnijih kombinacija akademizma i tada nadolazećeg ar dekoa. Mnogi prolaznici se i danas pitaju zbog čega je njena fasada protkana dekoracijom u vidu morskih i rečnih životinja, mitskih bića i božanstava, ali odgovor leži u samom nazivu zgrade.
Naime, ovaj novčani zavod nastaje spajanjem Jadranske banke sa Podunavsko-akcionarskim društvom, pa je morsko-račni fasadni narativ potpuno razumljiv.
Posebno je bila zanimljiva centralna šalter sala, sa skulpturom devojke vajara Petra Palavičinija i dekorativistički dizajnirano stepenište.
Nimalo manje zanimljiv nije bio ni enterijer banke, koji je do skoro bio sačuvan gotovo u celosti. Posebno je bila zanimljiva centralna šalter sala, sa skulpturom devojke, vajara Petra Palavičinija i dekorativistički dizajnirano stepenište, koje vodi na sprat do raskošne konferencijske sale.
Nakon Drugog svetskog rata, zgrada je ugostila nekoliko državnih i privatnih banka, od kojih su se najduže zadržale Jubanka i Alpha bank, da bi nakon prelaska u AIK Banku, novi vlasnik odlučio da sedište banke bude izmešteno, a zgrada postane zadužbina Fondacije Miodraga Kostića.
Ulazna partija dobila je info pult iz kojeg se ulazi u prostor nekadašnje šalter sale, sa hologramom velikog globusa, koji nadvisuje Palavičinijevu skulpturu.
Ideja zadužbinara bila je da se celokupno zdanje pretvori u izložbeno-edukativni i naučno-istraživački centar, koji bi najvećem delom bio otvoren za širu javnost, a svojim sadržajem u potpunosti prilagođen svim uzrastima posetilaca. Nimalo jednostavan zadatak, koji je krajnje profesionalno rešio Biro VIA.
Ulazna partija dobila je info pult iz kojeg se ulazi u prostor nekadašnje šalter sale, sa hologramom velikog globusa, koji nadvisuje Palavičinijevu skulpturu. Pregradni zidovi, koji su postojali u zoni šaltera, su u potpunosti uklonjeni, što je izložbenom prostoru dalo jedan ophodni hol.
Slično je urađeno i na prvom spratu, gde se nastavlja izložbena postavka, dok je stara konferencijska sala, zajedno sa nekoliko kabineta restaurirana i namenjena upravnim prostorijama Palate nauke. Na ostalim spratovima zaključno sa potkrovljem, formirani su ETF naučni centri, koji pored savremeno dizajniranih kancelarija, poseduju i javni izložbeno-edukativni sadržaj.
Posebno zanimljiv je planetarijum – sferni bioskop, koji je pozicioniran na specijalno projektovanoj čeličnoj konstrukciji.
Posebno zanimljiv je planetarijum – sferni bioskop, koji je pozicioniran na specijalno projektovanoj čeličnoj konstrukciji, a koja se nalazi iznad zaštitne konstrukcije starog vitraža šalter sale. Da bi ceo ovaj unutrašnji prostor svetlarnika bio adekvatno zaštićen, na samom vrhu je projektovana ostakljena lanterna na još jednoj čeličnoj konstrukciji.
Kada se posmatra kompletan enterijer, može se reći da je rešen krajnje uravnoteženo, da su na traženim pozicijama poštovani konzervatorski uslovi, a da je prostor namenjen korisnicima i posetiocima osmišljen u nadasve futurističkom izrazu.
Forma prostora po etažama prati kružnu formu centralnog svetlarnika, a njegova struktura je mahom otvorena, sa više staklenih pregrada, kako bi transparentnost bila što veća. U potkrovlju, koje ranije nije imalo funkciju, uređen je kafe-restoran sa zaposlene i posetioce, iz kojeg se izlazi na atraktivnu krovnu terasu.
Autorstvo nad dizajnom enterijera ravnopravno potpisuju Biro VIA i Studio Šavikin.
Kada dobra arhitektura nadživi svoje korisnike
Sumirajući sve ove različite rekonstrukcije i prenamene, možemo zaključiti da je predratno, ali i posleratno graditeljstvo bilo na zavidnom nivou projektovanja i kvaliteta izvedbe, koji su omogućili višedecenijsku postojanost i funkcionalnu konvertibilnost.
Ovo se ne može potvrditi za sva savremena ostvarenja, za koja nismo sigurni ni da li će im vek trajanja izdržati koliko i postojanje kompanija za koje su projektovana, dok se o prenamenama i ne govori, već o zasigurnom rušenju nakon samo nekoliko decenija.
